CƯỠI BÓNG MÌNH QUA GIẤC MƠ HOANG
Nguyễn Chiến
(Đọc tập thơ Trích tôi của Đỗ Thượng Thế)
Có lần Đỗ Thượng Thế nói với tôi: Rất sợ bị vần nhịp lừa mị làm hỏng í thơ. Người thơ nầy rất có í thức viết mới, viết như thế nào đó để bộc bạch, giải bày cho đến kiệt cùng, chứ không chịu hạ mình để cho vần điệu phỉnh phờ, ràng buộc mà sinh hạ những câu thơ xập xèng, ẻo lả, điệu đàng. Hãy xem trong Trích tôi, Đỗ Thượng Thế đã cố gắng viết mới theo hướng nào?
Tôi biết Đỗ Thượng Thế còn có những bài thơ rất trữ tình, rất... dễ đọc. Xin ghé lại một chút với những vần thơ ấy:
Chìm sâu trong giấc cỏ xanh
Ánh biếc chong ngày rờ rỡ
Sực mùi giêng xưa hít thở
Ấm hơi đánh thức nỗi thầm
Gót gầy ướm dấu chân non
Gặp tiếng chim thơm vườn ổi
Sông nắng vô tư bơi lội
Ao mưa nơm úp ụp òa...
(Trong giấc cỏ xanh)
Chưa từng tát cạn đêm sâu
Chưa ngồi nhặt bóng chưa khâu vá hồn
...
Chưa em chưa cả ta thôi
Cả mưa xưa phía cuối trời còn tuôn
(Như chưa)
Người đọc thơ anh rất thích những bài thơ như thế. Nhưng anh lại để mặc cho chúng nằm xẹp đâu đó trong góc lòng anh. Anh muốn, ở tập thơ đầu tay nầy, giới thiệu một Đỗ Thượng Thế gào khô khản vắng...cỡi bóng mình qua giấc mơ hoang, nhập thân vào con vụ trụi trần cuồng quay, vào bóng cò già...gầy nhom,vào con nít trần truồng bến trưa hò hét, có khi tê dại thèm...đương kì ngực hương dậy mẫy hoặc ngồi hít hà cái mùi hạnh phúc trong: Tã lót bé thơ/Lung linh nét nhạc/Tong tong mặt trời...Anh muốn ra mắt một Đỗ Thượng Thế với những câu thơ bụi bặm, tung hứng, xập xòe, quẫy đạp cho tím bầm hồn vía...
Cách tân là yêu cầu của văn chương mọi thời đại, là trách nhiệm của người cầm bút chân chính. Xét trên tiêu chí nầy, Đỗ Thượng Thế đã dũng cảm gồng mình "quăng thân vào gió bụi" (chữ của Tố Hữu) giằng co với chữ mà viết những bài thơ không cấu tứ, dồn nén ngôn ngữ không vần không điệu, mở lối cho mình.Tôi nghĩ: muốn viết mới trước hết phải đổi mới cảm hứng. Một khi quan niệm thẩm mĩ thay đổi, điệu hồn thay đổi tất sẽ dẫn tới đổi mới nghệ thuật biểu hiện, cách bộc lộ cảm xúc...Không mới trong mĩ cảm thì cái gọi là cách tân, thể nghiệm chỉ là trò múa may con chữ. Xem cái biểu đạt quan trọng hơn cái được biểu đạt thì khó mà không rơi vào duy mĩ. Cái tôi trong Trích tôi không "đơn ngã" mà nhiều màu, lắm sắc. Lúc là thâm căn cố đế thằng tôi quê bần, lúc "sang trọng" làm đứa con hiểu đến tận cùng đường cày đời cha, đến cuối cùng vụ mùa đời mẹ, khi cao đạo giương cánh phù sinh/ thanh lọc phong trần, khi cũng "phàm trần" sững sờ trước đương kì ngực hương dậy mẫy. Lúc già như bóng cò già, lúc trẻ như con nít trần truồng, khi như con vụ cuồng quay, khi lắng đáy tâm...Cứ thế, Đỗ Thượng Thế tha hồ khám phá chính mình và "trích" ra cho đời một cái tôi khát khác. Bản ngã được mở ra nhiều hướng, í tưởng bị hút dần về phía những ngõ khuất của vô thức; người thơ mon nem đi vào miền siêu cảm mà tìm bóng mình qua giấc mơ hoang. Vì vậy, hiên thực trong thơ anh tồn tại ở những nét mờ nhòa. Bóng mẹ, bóng cha, bóng cò gầy, bóng vạc giạt dàu thức trắng, con chó và tay săn trộm chó...chỉ thóang qua. Nhiều ám ảnh, ẩn ức khó gọi tên. Gió trong thơ anh là gió không mùa, mưa là mưa Trịnh, mây huyền thọai, trăng héo trong tranh, bươm bướm chuồn chuồn la đà cổ tích, lũ chỉ là biến tấu lũ. Nhiều câu thơ của anh không phải để hiểu. Đọc thấy hay, thấy choi chói nỗi niềm nhưng thấu nghĩa thật khó. Như thế nầy chắc chính anh cũng mơ hồ:
- Giạt rều rềnh lao đao
Mấy mươi năm hồn hanh bụi mốc
Nhịp lửa xới hăng hăng củi rục Giọt tranh loang đẫm ngực
Âm ẩm bùn vũng trâu
...
Thân dế nhiều khi lụt lội
Áo cơm vắt vẻo ngọn khuya
Khát cứ hà rầm ngập nỗi
Lại cơn úng tóc dàu về
(Biến tấu lũ)
- Nỗi đắm cạn bãi bờ ngày xô sóng lận
Bọt nước vỡ thau những chân trời rựng tím
Những cánh say mù biếc
Những dát hồng nắng mưa
Những thiên lưới dằng dai kiêu bạc
Những mẩy trăng những ngần sao Những đẫm ngợp
(Không đề)
Tôi nhớ ai đó hỏi một nhà thơ: - Ông định nói gì trong thơ? Nhà thơ trả lời: - Nếu nói gì thì nói chứ làm thơ để làm gì? Người làm thơ nhiều khi viết để giải tỏa một ẩn ức, "viết vì nghe theo một tiếng gọi mơ hồ, bí mật nhưng dai dẳng của ngôn ngữ"(Henry Miller). Đỗ Thượng Thế tập tành đi theo tiếng gọi ấy chăng?
Í thức thể hiện cái tôi khát khác, nên anh thiên về biểu hiện những chiều kích của tâm hồn hơn là tái hiện thực tại. Anh đã cố gắng mở rộng biên độ cảm xúc và diễn đạt bằng những ám thị, ẩn dụ... Vì thế, trong nhiều câu thơ hình ảnh đan chồng, cảm xúc níu quấn, í tưởng xô lệch:
- Thằng nhãi con giương cao chùm nắng mẹ cho, chân ngập điệu mưa non, mê rêu rao trật tự cầu vồng
(Sắc màu riêng)
- Những ngọn gió thì đương mùa lên tắt nghỉ
Một đời hương biết ngát vào đâu khi bướm tiên lũ lượt về trời
Rêu ám giấc mơ cứ đòi đêm thóat kiếp
Mà đêm đêm như cái bào thai...kìa người đàn bà đang cơn vỡ ối
(Hồi âm)
- Về phía nào!?
Phía nào...?
Trước mặt trời tứ tán
Trái tim ta vỡ òa như bầy kiến
Tha chiếc bóng cỏ xanh
Rân rần tháo chạy...
( Mê lộ cỏ)
Nhiều người viết mới hết sức cực đoan, muốn tung hê truyền thống. Họ không ưa cả những cách nói cho đẹp lời (mĩ từ pháp). Họ cho rằng đó là thứ xảo ngôn của hạng thi sĩ điêu toa, giả dối. Từ đó cứ viết câu thơ đuồn đuột, đến khó chịu. Đỗ Thượng Thế chừng mực. Anh vẫn có thơ lục bát nhưng làm mới đi một tí. Đó là cách vắt dòng và hài thanh phá cách:
Chắt cạn cùng
Lắng đáy tâm
Ưá đầu ngọn bút
Cái thần phiêu diêu
...
Nét cơn khát cánh chim trời
Nét lại hồi nét một thời đương xuân
(Nét)
Thơ và nhạc là hai chị em sinh đôi(Phan Hùynh Điểu). Thơ có thể dài, có thể ngắn, có vần hoặc không vần, hài thanh hoặc không nhưng không thể không có nhịp điệu. Điệu hồn mới thì thơ tự nhiên có cấu trúc âm nhạc mới. Đỗ Thương Thế "sợ" vần nhưng thơ anh vẫn có tiết tấu, biến tấu:
Em - dịu dàng
Đi qua
Bén!
Lửa!
Từ đôi mắt biếc
Tận tim anh
Cháy!
Bùng!
(Cấm lửa)
Thơ đòi hỏi kiệm lời. Tôi đặc biệt ưu ái lối thơ có cảm xúc nén chặt trong những câu thơ tỉnh lược đến mức tối đa. Thơ hay có khi là những mảnh ghép rời nhưng có chất keo cảm xúc kết dính bên trong. Trích tôi không nhiều những vần thơ như thế. Đỗ Thượng Thế khá chắc tay, phả được sắc hồn đẫm ngợp vào thơ; song vẫn còn những câu ngắn nhưng thừa chữ:
Mọi kho xăng đều cấm lửa
Để đề phòng tai nạn xảy ra
(Cấm lửa)
Vẫn còn những câu cô nhưng chưa đọng, í bé hơn lời:
Thì một gã khát tình
Ngữa mặt
Trông mày
Lắm ảo tưởng
Nhưng không í định...
(Bóng mưa bay)
Lắm khi người viết không bước khỏi bóng mình:
Mỗi thóang thu trôi bến cũ đều rằm
(Một dòng sông)
Thiếu nữ lạnh ngực rằm
(Kí sự đêm)
Một đêm...
Em dậy rằm
(Giấc xa xăm)
Trong cuộc dấn thân đi tìm cái mới, Đỗ Thượng Thế đã dám "bước qua lời nguyền":
Ta hẫng rơi bóng câu thề trắng đất
Bước ngày lên...
(Mê lộ cỏ)
Có thể xem Trích tôi là thể nghiệm ban đầu thành công của Đỗ Thượng Thế. Anh đã làm mới được mình bằng những bài thơ với một cái tôi khát khác; người đọc có thể ngã hồn lên tin cậy. Vội mừng cho anh...
Cuối năm 2008
NC
San sẻ yêu thương -Lý Đợi
|
| | Bé Gia Bảo 3 tuổi (ảnh) con của nhà thơ Phan Chín (Tam Kỳ, Quảng Nam) bị bệnh ung thư mắt. Mắt trái của cháu đã được mổ và thay bằng mắt giả năm 2006. Mới đây bệnh di căn sang mắt còn lại. Hiện cháu đang điều trị tại phòng 302 khoa Nội nhi BV Ung Bướu, số 3 Nơ Trang Long, TP.HCM. Mỗi lần cháu truyền hóa chất (hóa trị) hết 1,9 triệu đồng và tiêm bạch cầu hết 1,7 triệu đồng. Cháu đang chờ đến ngày mổ. Nếu mổ hai mắt cháu sẽ bị mù vĩnh viễn. Thật tội nghiệp cho đứa trẻ vốn khỏe mạnh, thông minh... nay phải chịu cảnh mù lòa! Được biết với bệnh của cháu, hiện nay bệnh viện ở Úc (Khoa tai - mắt - mũi -họng của bệnh viện Melbourne), Nga và Mỹ có kỹ thuật chữa khỏi mà không phải mổ mắt. Nhưng gia đình công chức (Phan Chín hiện làm tại Hội văn học nghệ thuật Quảng Nam và mẹ cháu làm ở báo Quảng Nam) không đủ chi phí để cháu chữa trị bằng kỹ thuật ưu việt. Rất mong những nhà hảo tâm, đồng nghiệp cùng bạn đọc gần xa ra tay cứu giúp con mắt còn lại của cháu Gia Bảo! Địa chỉ anh Phan Chín: Hội văn học nghệ thuật Quảng Nam, số 8 Nguyễn Đình Chiểu, thành phố Tam Kỳ, Quảng Nam. ĐT: 0935.418081; hoặc tài khoản Vietcombank số 0651.0035.5901.
 | | |
|
 Han Chung Nguyen summary translate in to English
Gia Bao 3 years old ( picture) is a son of Vietnamese poet Phan Chin. They are living inTam Ky, Quang Nam. Gia Bao had eyes cancer. His left eye has been have a surgery and replace by spurious eye in 2006. Now, the cancer move to the right eye. The boy is in the hospital at Room 302 Major Children, Cancer hospital, No Trang Long Street # 3, Ho Chi Minh City, Viet nam Viet nam do not have modern treatment to help him. Gia Bao's parents are so poor. They do not have enough money to go abroad to receive medical treatment in advanced countries; such as Australia, the United States of America et al. If Gia Bao is not helped immidiately, he will be blind. Please help! He really needs kind- hearted people to save him. Address: Phan Chin Nguyen Dinh Chieu Street # 8 Tam Ky City Quang Nam Province Viet Nam Cell phone: 84935.418081 |
|
Thật lòng về thơ đất Quảng
Nguyễn Chiến
Thật lòng về thơ đất Quảng
1/ Thời gian gần đây, cụ thể là trong 5 năm qua, anh có thường đọc thơ của Quảng Nam không? (tác giả là người QN, đang sinh sống, sáng tác tại QN) Nếu đọc thì bằng tâm thế nào: của một độc giả bình thường với thơ nói chung hay của một độc giả "có cảm tình" và đang quan tâm đến thơ của vùng đất " chưa mưa đã thấm"?
NC: Là người sáng tác thơ, tôi xem việc đọc thơ là...công việc. Tôi hay có niềm vui - nhiều khi bất ngờ - là được các bạn thơ tặng quà... thơ. Có lúc nửa đêm phải dậy nghe thơ qua điện thoại. Tôi đọc thơ đa tâm thế: đọc chơi như một độc giả bình thường, đọc để được gần gũi nàng thơ của một gã mê cái đẹp, đọc để được thơ gợi hứng, gợi í, đọc ...soi mói "lột đến tận xương" (chữ Phan Khôi) từng câu từng chữ, xem hay dở thế nào của một người hiểu biết ít nhiều chuyện bếp núc làm thơ.Tôi có cảm tình đặc biệt với các nhà thơ Quảng Nam. Tôi thích thơ Quảng Nam; thích nghe các nhà thơ Quảng Nam đọc thơ. Hay lắm! Hào sảng lắm!"Chưa mưa đã thấm" lắm!
2/ Anh quan tâm đến điều gì nhất trong các sáng tác của các tác giả QN? Anh "nhớ" nhất ở họ và thơ họ là gì? Tác giả thơ nào ở QN khiến anh nhớ tên và đặc biệt hơn - nhớ đến thơ của họ?
NC: Tôi quan tâm đến mọi điều trong thơ. Tôi không ưa "chủ nghĩa đề tài". Viết cái gì cũng được, miễn là gởi gắm, kí thác được nhiều. Có người chê thơ tình là "yêu đương nhăng nhít". Còn thơ thế sự, nhà thơ thế sự thì oai hơn, sang hơn. Sai bét! Nhiều tác phẩm văn học lớn của nước ta như Đọan trường tân thanh, Chinh phụ ngâm, Văn tế Trương Quỳnh Như...là những câu chuyện tình yêu đắm đuối đến ngất ngư, đến chết mà bao chứa cả tâm tình nhân thế ngàn năm. Nhiều người nói: Quảng Nam là địa linh nên sinh ra nhiều bậc kiệt hiệt trên đời, không phải là đất của thi thơ. Tôi không nghĩ thế. Cứ đọc thơ của các tác giả thơ Quảng Nam đương đại thì biết: Trương Vũ Thiên An, Phan Chín, Nguyễn Chiến, Đòan Minh Châu, Phương Dung, Nguyễn Đức Dũng, Phạm Tấn Dũng, Phùng Tấn Đông, Nguyễn Mậu Hùng Kiệt, Nguyễn Tấn Sĩ, Hùynh Minh Tâm, Đỗ Thượng Thế, Nguyễn Hải Triều... (Đó là không kể những nhà thơ đã mất như Bùi Giáng, Thu Bồn, Trinh Đường...; những nhà thơ tầm cỡ nhưng không chịu viết nữa như Đynh Trầm Ca...;những nhà thơ đặc chất Quảng Nam nhưng sống và sáng tác xa quê như Hòang Lộc, Tường Linh, Nguyễn Hàn Chung, Hướng Dương...) Họ có cái gì đó để đọc, để nhớ, để yêu; mà đáng nhớ nhất là chất hào sảng Quảng Nam, chất lửa và khả năng thao thức, dằn vặt với đời. Thơ Trương Vũ Thiên An, Phùng Tấn Đông có chút tài hoa; thơ Nguyễn Đức Dũng hay ở cái giọng; thơ Đỗ Thượng Thế hay ở sự dữ dội, u uẩn; thơ Phạm Tấn Dũng hay ở ...sự rời rạc bất ngờ; thơ Hùynh Minh Tâm như thô mộc mà lấp lánh suy niệm; thơ Nguyễn Hải Triều như "rơm rạ mùa" mà có nét duyên, thơ Phan Chín gánh gồng thế sự v.v...
3/ Nếu được đề nghị tìm nói về điều gì đó để thể hiện sự tự hào về thơ QN, anh sẽ nói gì? Ngược lại, nói về... nỗi buồn, anh sẽ nói gì?
NC: Thơ Quảng Nam mang chứa cái hồn của đất đai, sông núi, con người xứ sở "ơn trượng nghĩa dày", "chưa mưa đã thấm" và đang ở giữa dòng chảy nhọc nhằn thai sinh nền thi ca mới hiện đại cho đất nước.
Cho tôi nói về nỗi buồn của thơ ca xứ sở à? Hình như thơ Quảng Nam đang bị...nghiệp dư hóa. Nhiều người làm thơ quá, kể đếm không hết. Làm được thơ là việc làm "lương thiện" của nhiều người, nhưng để trở thành nhà thơ thì không dễ chút nào. Ép mình trở thành thi sĩ là tự đày đọa mình và làm khổ người đọc. Thơ thì đời thường mà cao diệu, là "sắc đẹp ở ngòai sắc đẹp, vị ngon ngòai cả vị ngon" (Tựa Trích diễm thi tập - Trần Đức Lương). Thi nhân thì "muôn một", không thể như nấm sau mưa được. Nhiều người không hề có tư duy thơ cũng đặt bày làm thơ, in thơ. Có người chỉ nên ghé qua "chiếu thơ" một chút cho vui rồi đi, chứ không nên lì lợm làm thơ mãi. Nguyễn Huy Thiệp trong Giăng lưới bắt chim đã cay đắng mà nêu lên "tình trạng lạm phát thơ", "danh hiệu nhà thơ bị rẻ rúng" ở nước ta. Một ngày trôi qua có ít nhất hai tập thơ được in ra. Tôi cứ nơm nớp lo sợ thơ Quảng Nam trở thành "tiêu biểu","điển hình" cho tình trạng trên.
4/ Theo anh, thơ có "tâm lí tỉnh lẻ" không? Thơ QN thời gian qua, theo anh có mắc phải tâm lí đó không?
NC: Làm gì có "thơ tỉnh lẻ", thơ thành phố cấp trung ương hoặc thơ thủ đô! Chỉ có thơ hay và không hay mà thôi. Như đã nói ở trên, thơ Quảng Nam hào sảng lắm, quẫy đạp lắm; không phải nơi nào cũng có được. Tôi thực sự tự hào về điều đó. Hữu xạ tự nhiên hương. Nếu một nơi vùng sâu vùng xa nào đó có một vài người như Nguyễn Du hay Hàn Mặc Tử thì "trung tâm thơ", "trung tâm văn học"sẽ theo về ngay. Cũng phải lưu í tình hình nầy: thơ "tỉnh lẻ" ít có điều kiện phổ biến, lăng - xê; còn nhà thơ "tỉnh lẻ" thì "khờ khạo" hơn nhà thơ chốn phồn hoa đô hội.
5/Có người nói miền Trung (trong đó có QN) là vùng đất của thi ca. Tuy nhiên, thơ miền Trung nói chung và QN nói riêng đang ở "vùng trũng" của thơ ca đất nước. Anh nghĩ sao về nhận xét nầy?
NC: Nơi nào có cái đẹp, có vui buồn, có nỗi đau, niềm khát vọng, con người còn đến với nhau bằng yêu thương chân thật nơi đó là đất thơ. Miền Trung núi non hùng vĩ, sông biển dặm dài,cũng là dải đất nhọc nhằn mà tình nghĩa sâu nặng; bao đời sinh hạ những nhà thơ lớn: Nguyễn Du, Nguyễn Công Trứ, Phan Khôi, Phạm Hầu, Tố Hữu, Xuân Diệu, Huy Cận, Hàn Mặc Tử, Bích Khê, Chế Lan Viên...Thơ là thiên cổ sự, cho nên đừng nóng ruột "tính sổ" vội, ép thi nhân miền Trung, thi nhân đất Quảng hôm nay đẻ non! Hãy đợi đấy! Rồi sẽ có những thi nhân cắm mốc cho sự cách tân thơ ca thế kỉ XXI như những thế hệ trước đã từng. Đã có nhiều thi sĩ trẻ đất Quảng mang hồn thơ mới mà nhà thơ lớp trước không thể có được. Họ đang bứt phá, thể nghiệm,
kiếm tìm...
6/Anh có nhận xét gì về thơ trên tạp chí Đất Quảng? Theo anh, tạp chí Đất Quảng đã thực sự là cầu nối, là nơi giao lưu, tập hợp, động viên phong trào của thi ca xứ Quảng chưa?
NC: Ai đó đã nói mấy câu rất "nguyên tắc": Một nhà văn, nhà thơ xuất hiện ư? Hãy xem anh ta là người như thế nào? Liệu anh ta có đem lại điều gì mới cho văn học không? Đất Quảng chưa từng giới thiệu được một nhà văn, nhà thơ như thế! Xin nói thật: "air" thơ Đất Quảng hiền quá và lại nặng tính giáo huấn, ít có thơ xáo trộn cả thực và hư, được viết từ niềm thâm cảm mà thi nhân nghe được từ cõi vô thức, tiềm thức, tâm linh... Văn học từ sau 1986 đổi mới đã có thành tựu rồi, Đất Quảng cứ mãi như thế thì khó còn bạn đọc!Đất Quảng nên có giải thưởng lớn hằng năm cho thơ; cần có cây roi phê bình quất mạnh cho con ngựa thơ lồng lên...
Điện Bàn, tháng 11 năm 2008
NC
ĐI TÌM ẨN SỐ TRONG MỘT BÀI CA DAO
‘’Ngó lên Hòn Kẽm đá dừng
Thương cha nhớ mẹ quá chừng bạn ơi
Thương cha nhớ mẹ thì về
Nhược bằng thương kiểng nhớ quê thì đừng’’
(Ca Dao Quảng Nam)
Rõ ràng ẩn số không hiện diện trong ba câu mở đầu,bởi sự nhắn nhủ đã rõ ràng minh bạch quá rồi.Nhìn lên đỉnh Hòn Kẽm với những vách đá dựng đứng nhấp nhô chạnh nỗi lòng thương cha nhớ mẹ quá chừng là một lẽ tự nhiên rất người.Ai xa quê mà không nhớ,chẳng những nhớ người thân mà còn nhớ đến từng gốc cây ngọn cỏ quê nhà.Người xưa chẳng đã từng ” Vân hoành Tần lĩnh gia hà tại” Tạm dịch ( Mây bay ngang núi Tần Lĩnh không biết nhà ta nơi nào- Địch Nhân Kiệt) được Nguyễn Du vận vào truyện Kiều ‘’Hồn quê theo ngon mây Tần xa xa ‘’đó sao!
Dẫu là thi nhân hay một bác thường dân mộc mạc lúc lưu lạc quê người đối diện thiên nhiên hùng vĩ hoặc hoang sơ liêu tịch đều có thể :’’ nhớ quê nhà –nhớ canh rau muống nhớ cà dầm tương ‘’cả.Vì thế trong câu thơ thứ ba tác giả bài ca hồn nhiên khẳng định một cách chân chất rất Quảng ‘’thương cha nhớ mẹ thì về’’.Điều ấy không có gì để mà bàn song đến câu bốn thì xuất hiện ẩn so mà nếu không giải mã thì khó có thể tiếp nhận vào kho tàng ca dao đất Quảng. Sao lại có thể nói ‘’nhược bằng thương kiểng nhớ quê thì đừng’’.Đặt trong mối quân hệ ngữ nghĩa các điệp từ thương ,nhớ làm nhiệm vụ liên kết câu bằng phép lặp từ vựng ta không thể nghĩ tránh trớ nào khác về ngữ ‘’thì đừng’’.Đừng là đừng về quê kiểng dù có nhớ thương bao nhiêu chăng nữa chứ còn sao nữa?Lâu nay trong một số bài viết về Văn học dân gian đất Quảng khi có dịp nhắc đến bài ca dao này nhiều người lờ đi hai câu cuối vì thấy sự nghịch nghịch trai trái đó.Tôi trân trọng cách nói của ông Mai Thúc Lân khi khơi mở cảm nhận về hai câu cuối này:’’Câu ca dao này nhắn nhủ những người xa quê một điều gì đó rất thâm thuý tế nhị mà mình không hiểu hết cái thâm thuý tế nhị đó.Vì sao thương cha nhớ mẹ thì về còn nhớ cảnh nhớ quê thì đừng.Vì đi lại tốn kém hay nguy hiểm chăng,hay vì một lẽ gì đó chỉ có người trong cuộc mới hểu được’’.Từ sự khơi gợi ấy tôi xin đưa ra một cách tiếp cận 2 câu cuối bài ca dao này theo kênh cảm nhận mang tính chủ quan của riêng mình mong được các nhà nghiên cứu văn học và tất cả bạn viết trao đổi thêm.
Tôi nghĩ đối tượng nhớ quê ,chủ thể trữ tình trong bài ca dao này chỉ có thể là người con gái miền xuôi hay miền biển gì đó bị cha mẹ gả chồng trên miền ngược .Cơ sở nào tôi dám xác định như thế? Nếu chỉ dừng lại ở 3 câu đầu thì không sao định vị đối tượng nhớ quê một cách chính xác .Ai mà không hoài nhớ quê hương cớ gì chỉ là một cô gái, khẳng định đối tượng thế này là khiên cưỡng.Chính vì sự thâm thuý tế nhị đó mà ta mới tìm ra ẩn số bài ca dao nằm trong cặp từ ‘’kiểng,quê’’.Tác giả đã hồn nhiên sử dụng thủ pháp mà lý luận mỹ học hiện đại gọi là phép ‘’lạ hoá’’ theo đó hiện tượng được miêu tả hiện ra không phải như ta quen nhìn nhận nó. ‘’quê.kiểng’’ phải được tiếp nhận theo một hàm nghĩa khác.Đó là những mối tình giữa trai và gái diễn ra trong bối cảnh cây đa, bến nước, sân đình của quê kiểng năm xưa ngày cô gái ấy còn son rỗi ,còn hẹn hò dấm dúi với tình lang.Bây giờ’’em đã có chồng-như chim vào lồng như cá cắn câu’’ dù có thương nhớ người xưa bao nhiêu chăng nữa thì cũng đừng về.Đặt bài ca dao trong bối cảnh xã hội phong kiến mới thấy lời nhắn nhủ ấy mang tính nhân văn sâu sắc. Người đàn ông sa chân thì còn gượng dậy được ,bởi họ có cái trật tự ngàn đời của xã hội phong kiến Nho giáo xúm vào đỡ chứ còn đàn bà nhất là đàn bà đã có chồng(dù là có chồng trong mối hôn nhân ép buộc )thì cái xã hội ấy sẽ nhân danh tiết hạnh vùi dập một cách không thương tiếc.Nhưng nói trắng ra thế nào được,tác giả bài ca dao đành nói tránh ra vậy.Sự thâm thuý tế nhị chính là ở đó.Muốn khám phá chiều sâu ẩn tàng của ngữ nghĩa phải nắm bắt đúng bản chất vấn đề .Có thế mới tránh cho con chữ khỏi bị hàm oan.
Thì em sẽ hiểu những lời lá dăm
TÂM TÌNH VỚI NGƯỜI ĐẾN SAU
Chắc là em giống tôi xưa
Dễ buồn vui với nắng mưa với mình
Chắc là em trẻ em xinh
Tóc mây một sợi kéo đình đổ xiêu
Chắc là em hạnh phúc nhiều
Khi ôm hoa tặng nhận điều hứa cho
Chắc là…
sao ta đắn đo
Thương em,nói thật mà lo bời bời
Rồi mai hoa cải về trời
Thì em sẽ hiểu những lời lá dăm
Nguyễn Thị Mai
Từ giọng đến điệu không hề thấy một thoáng tưng tức nào chứ đừng nói đến những lời mỉa mai thường gặp ở những người phụ nữ đến trước rồi không hiểu vì một lẽ nào đó mà đường ai nấy đi.
‘’Chắc là em giống tôi xưa
Dễ buồn vui với nắng mưa với mình’’
Nói với tình địch nhưng người phụ nữ đến trước.chẳng chua ngoa một chút nào mà trái lại dịu dàng khuyên răn em gái : Chị của em đã qua cái thời nông nỗi dễ buồn vui,ngày xưa chị cũng xinh cũng trẻ như em ,cũng làm xiêu đình đổ quán’’tóc mây một sợi kéo đình đổ xiêu’’.Biết bao lần chị đã ngất ngây trong hạnh phúc khi người ấy’’ôm hoa tặng nhận điều hứa cho’’.Thế rồi…Nhưng chuyện ấy không thể tái diễn,chị không cam lòng dứt áo ra đi mà còn chờ đợi,chớ đợi điều gì em có biết không? Chờ người đến sau đấy! Chị không phải hạng đàn bà không ăn được thì đạp đổ, chị chờ em tới để thổ lộ với em một điều:””Rằng hồng nhan tự nghìn xưa’’ cũng là một kiếp đàn bà như nhau chị đã lỡ để ‘’sóng tràng giang lật thuyền’’ chị sợ rồi em lại dẫm lên con đường hạnh phúc đau khổ chị đã đi nên nán lại đợi em để gửi gấm một đôi lời …
Có thể tất cả những điều nói trên đều là suy đoán chủ quan của một con chim bị tên hễ thấy cành cây nào cong cong là sợ hãi nếu tác giả không hạ một câu thơ gãy đôi:
‘’Chắc là…
sao ta đắn đo’’
Điệp ngữ xuyên suốt là trong sáu câu thơ đầu đi liền một mạch tuy có giả định mà thật ra đã khẳng định cái điều tất yếu đã xảy ra với chị ngày trước-với em bây giờ song ngữ ‘’chắc là’’ở câu thứ bảy cộng thêm dấu chấm lửng mang tính chất giả định( chứ nếu lần này mà vẫn khẳng định thì chẳng còn gì để nói với em nữa đâu?) Tuy thế người phụ nữ nhân hậu ấy vẫn còn đắn đo,không biết người đến sau có hiểu lòng chị mà không vấp ngã hay vẫn xem chị’’ghen tuông la øchuyện người ta thường tình’’.Chị tìm cách nói khéo bằng lối ví von của ca dao cổ:’’Rồi mai hoa cải về trời-Thì em sẽ hiểu những lời lá dăm’’.Cải biên một vài hình ảnh của người xưa gợi cho người đến sau cảm hiểu những lời lá dăm sẽ đắng cay, chua xót biết ngần nào nếu em nghĩ sai về chị để tấm thân trong trắng phải rơi vào bẫy tình.
Trong bài thơ không thấy bóng dáng một người đàn ông nào dẫu là thấp thoáng đi nữa thế mà tính cách nhân vật ẩn tàng nầyvẫn lộ rõ…Chị em nhỏ nhẹ nhắc nhau mà làm những tên chuyên nước trước bẻ hoa rồi sau đó quất ngựa truy phong phải giật mình vì chân tướng đã bại lộ.Những cô gái’’tóc mây một sợi’’trên đời này cũng đừng chủ quan nhan sắc của mình đủ sức ‘’kéo đình đổ xiêu’’ mà lơ là mất cảnh giác để đến khi hiểu đươc.’’những lời đã dăm’’ thì sự đã rồi.
Đọc ‘’Tâm tình với người đến sau ‘’của Nguyễn Thị Mai gợi người đọc nhớ đến người phụ nữ bao dung nhân hậu trong bài thơ ‘’Con đường’’ của Phan Thị Thanh Nhàn‘’Nếu cùng người mới dạo chơi -Xin anh tránh nẻi đường vui ban đầu’’ Có khác là một người van xin người đàn ông của cuộc tình không vẹn đừng làm khổ người ta như từng làm khổ em xưa,còn một người không thèm đá động đến người ấy mà chỉ nhắc nhở khuyên răn em mình…
Cả hai người phụ nữ đều đáng yêu ,đáng quý bởi dù nói với ai,nói như thế nào tấm lòng thương yêu con người vô hạn của họ cũng đáng cho chúng ta khâm phục cảm kích..
binh trai tim mac can
TRÁI TIM MẮC CẠN
Dòng đời con nước vèo qua
Trái tim mắc cạn trong tà áo bay
Cỏn con một sợi lông mày
Mà đem cột trái đất này vào anh
Trần Mạnh Hảo
‘’Dòng đời con nước vèo qua’’
Câu lục đàu tiên là một lời nói thông thường ,nêú không nói môtíp so sánh khá mòn cũ.Ai có một chút chiêm nghiệm việc đời đều có thể buông ra một lời cảm khái nhân sinh như thế huống hồ là nhà thơ –người nhạy cảm nhất với bước đi không ngoái lại của thời gian.Câu thơ đầu chỉ có giá trị dẫn dụ người đọc nhích tới gần nơi có đạo phục binh bằng phục bút.
‘’Trái tim mắc cạn trong tà áo bay’’
Câu bát này dụng ý kỹ thuật quá rõ.Hình ảnh thơ cũng không mới hơn cách nói của Nguyên Sa’’Hay là em gói mây trong áo’’.Mạch thơ đã lộ ra ngay từ hàm nghĩa từ vựng đầu tiên.Tuy nhiên kỳ binh mai phục vẫn còn ẩn tàng chưa lộ diện.Người đọc còn khổ công kiếm tìm.
‘’Cỏn con một sợi lông mày
Mà đem cột trái đất này vào anh’’
Hai câu cuối mới thực sự là ngón ‘’đà đao, là nhát thiên tài loé ở cuối câu’’(Chế Lan Viên ) tuôn trào ẩn ngữ trong mối quan hệ biến hoá mà đồng nhất.Tứ thơ không phải đã khác thường nhưng cách ngoa dụ khá độc đáo.Tác giả sử dụng động từ ‘’cột’’ thật diệu.Sợi lông mày cỏn con của một hình bóng tha nhân nào đó đã ‘’cột người mắc cạn với trái đất này.Đây là sự cột bắt buộc của tự nguyện nếu con người còn muốn sống cho đáng sống.Hình tượng ngôn từ có đôï sáng rõ, xuyên thấm,có sức khơi gợi,tác động vào những vỉa tầng khao khát ,cống hiến vốn là một thuộc tính cố hữu của bất cứ con người nào. Mối quan hệ tương tác giữa hai vật thể cực nhỏ’’một sợi lông mạy’’ với một vật thể cực lớn’’trái đất này’’ có sự mê hoặc của từ ‘’cột’’ kết dính làm tăng độ phấn hứng của người cảm thụ.hoá giải sự xói mòn về đạo đức ,sự tha hoá về nhân cách của một số người thờ ơ vô trách nhiệm đối với chức năng người cao quý chỉ nhằm thoả mãn bản năng con đầy dục vọng.
Bài thơ có 4 câu nhưng có đến 3 câu làm nhiệm vụ dọn đường để câu bát cuối cùng thực thi sứ mệnh ‘’cột’’ lãng mạn và vinh quang.Tác dụng giáo dục của bài thơ rất lớn,giá trị nhân văn rất cao thế nhưng không hề thấy sự cao giọng giáo huấn nào trong ngôn ngữ thơ.Tác giả dẫn dắt chúng ta từng bước cảm nhận sự luân chuyển của thời gian,chiếm lĩnh cái đẹp hình thể đến cái đẹp vĩnh hằng,tự nguyện cột đời mình vào bao nhiêu ngang trái bất công trên trái đất này.
Bài thơ Trái tim mắc cạn sở dĩ neo đậu lâu dài trong người đọc chính là nhờ ở sự mắc cạn đến độ rất sâu của tấm lòng thi sĩ.Và khi đã thực thi sứ mạng ‘’giải bày tâm sự và tuyên truyền niềm tin’’(Phùng Quán) ta còn có thể đòi hỏi gì ở nhà thơ hơn nữa.
Bình Nhà khác của Nguyễn Thái Dương
Ba đã dặn lòng mình
Rằng phút hân hoan ấy
Cái phút giây con đi về nhà khác
Nơi không ba,không má,không em mình.
Không được buồn,không được nhớ,không nên…
Không thì không lòng không sao …không được !
Chỗ con ngủ,giờ,em con đến thức
Nó hôn vào hơi gối của chị Hai.
Má vẫn ngồi kia,hạt lệ má lăn dài
Theo tấm ảnh con đang ngồi trên vách
Cả nhà mình một niềm buồn rất thật
Cứ như hồn đang ở tận nhà kia
Rượu vu quy ba ngồi rót…đầm đìa
Môi chưa nhắp mà lòng ba đã cạn
Đêm đầu tiên xa con,ba bầu bạn
Với bóng mình để thầm nguyện đến khuya
Rằng người dưng trong ngôi nhà
chưa từng thân thuộc kia
Đối với con sẽ ruột rà yêu dấu
Bởi con sống một tuổi thơ hồn hậu
Thì theo chồng,con hạnh phúc-cố nhiên!
Khuya thì khuya mà đêm hãy còn đêm
Ai cũng thức cách gì ba chợp mắt.
Nhà đã khác,may lòng con không khác
Điện thoại reo,cả nhà cuống lên …giành.
Chuyện con gái lấy chồng để lại nỗi cô đơn trống vắng cho cả gia đình là chuyện quá đổi đời thường , ai có con gái đi lấy chồng nhất là lấy chồng xa mà không trải qua cảm giác điệp điệp… không… ấy của tác giả .Có điều nói lên thành thơ tạo đươc xúc cảm thẩm mỹ trong lòng bạn đọc mới là cái tài của Nguyễn Thái Dương .Cả những chi tiết vụn vặt có tính kể lể rất nữ tính người ta đã dùng mòn cả thơ thế mà vào tay tác giả bỗng như mới :
‘’Chỗ con ngủ,giờ,em con đến thức
Nó hôn vào hơi gối của chị Hai.’’
Tôi nói không ngoa đâu, giả như tác giả không khéo xây dựng hình ảnh đứa em “đến thức’’mà cho nó đến ngủ nơi chị nó từng ngủ khi chưa đi lấy chồng , hôn vào gối của chị, hình ảnh thơ sẽ rơi vào độ nhàm của lối kể lể thông tục
.Mấy đoạn thơ sau tuy chỉ thuần kể tả mà vẫn không rơi vào vần quen,điệu trống một chút nào.
‘’Rượu vu quy ba ngồi rót… đầm đìa
Môi chưa nhắp mà lòng ba đã cạn’’
Mẹ của tân nương thì nhà thơ cho khóc thoải mái’’hạt lệ má lăn dài’’còn tác giả khóc nhớ con mà sợ bị quê nên giấu dòng nước mắt trong dấu chấm lửng sau từ rót tuy có hay nhưng chưa được kỹ nên người đọc nào dù vô tâm đến mấy cũng có thể nhận ra một cách dễ dàng.Theo tôi nghĩ nhà thơ bớt dấu chấm lửng thì mạch thơ kín kẽ hơn nhiều bởi câu thơ kế tiếp đã nói hết rôì’’môi chưa nhắp’’ thì rượu đâu mà đầm đìa kia chứ nếu không phải là nước mắt. Chỗ mà lòng tới rồi bút bất tất phải tới làm chi nữa? Cũng chính vì thương con nên tác giả khẳng định một cáh võ đoán:
‘’Bởi vì con sống một tuổi thơ hồn hậu
Thì theo chồng,con hạnh phúc-cố nhiên!’
Người cha ấy rất mực thương con ,hơn ai hết hiểu tính hạnh con gái mình nên mới dám khẳng định con mình làm dâu nhà ai cũng sẽ trong ấm ngoài êm sẽ có hạnh phúc bên chồng tuy nhiên khẳng định mà vẫn còn lo nên mới thêm vào sau dấu gạch ngang một từ’’cố nhiên’’.bênh ngay con gái khi chưa xảy ra cớ sự gì.
Chi tiết thú vị nằm ở cuối bài thơ ‘’Điện thoại reo,cả nhà cuống lên …giành’’.Đêm đã khuya lắm rồi,ai cũng thức có ai chịu ngủ đâu ? bởi ai cũng tưởng tượng ra cảnh con gái rượu của mình, chị Hai mình đang sống trong nhà khác không biết buồn vui ra sao, ứng phó thế nào với ‘’những người dưng trong ngôi nhà chưa từng thân thuộc’’ Cả nhà không ai bảo ai đều chăm bẳm chờ đợi tín hiệu từ máy điện thoại bởi vậy mới xảy ra cảnh ‘’cả nhà cuống lên giành’’ .Không cần viện đến nước mắt nó hơi có vẻ nghiêng về chất bi một cách không cần thiết,chỉ cần một chi tiết nhỏ này người đọc đã cảm thấu được tình cảm ruột thịt của cả nhà với con sáo sang sông.
Một chuyện đời thường không có gì mới mẻ, nếu không nói là được đề cập rất nhiều ở hầu hết các báo, tạp chí viết về đời sống gia đình đang phổ biến hiện nnay nhưng bằng tài hoavà sự chân thật xuất phát từ đáy lòng của người cầm bút, Nguyễn Thái Dương đã đánh động xúc cảm, nói hộ điều ấp ủ trong lòng các bậc làm cha làm mẹ khi tiễn con về nha øchồng trong lòng người đọc .Sự thành công của Nhà khác chính là ở đó.
Năm mươi năm sợi tóc vẫn còn đen
SỢI TÓC
Em tặng tôi sợi tóc của em
Rồi ngày tháng vèo trôi em không nhớ nữa
Năm mươi năm sau
Khi tìm về chốn cũ
Tôi gặp một bà già tóc bạc
Bà chẳng biết tôi
Tôi tặng bà sợi tóc
Bà khóc
Sợi tóc vẫn còn đen
Phạm Đình Ân
Bài thơ có vỏn vẹn có chín câu lại được tách thành 4 đoạn ,sự dồn nén năng lượng ở đoạn nào cũng có.Đoạn càng ít câu sự dồn nén càng mãnh liệt ép hình tượng ngôn từ đến độ tối giản rồi bung ra phía ngài lời.Dư ba ẩn tàng đâu đó xuyên thấm vào trái tim đa cảm của con người.Nấp sau lối kể, tả làm ra vẻ bình thường là nỗi nhớ đã được cao lại thành khối trong lòng chủ thể trữ tình.
‘’Em tặng tôi sợi tóc của em
Rồi năm tháng vèo trôi ,em không nhớ nữa’’
Không phải chàng trai già ấy đoán sai đâu.Đọc tiếp đoạn sau mới thấy chàng trai cho rằng ‘’em không nhớ nữa’’ là có căn cứ hẳn hoi’’bà chẳng biết tôi mà’’! Mà em không nhớ người xưa cũng là một lẽ hằng thường bởi khi người con gái đã gánh giang san nhà chồng cũng là lúc gánh chất chồng bổn phận.Có khi sinh kế quẩn bách thuốc thang cơm cháo cho chồng, con và cả mình nữa mướt mồ hôi choán hết quỹ thời gian rồi làm gì còn nhớ đến cái buổi’’tơ liễu bóng chiều thướt tha ‘’ấy nữa.Chỉ có anh chàng ấp iu kỷ vật thì không bao giờ quên được .Anh lại đi tìm.
‘’ Năm mươi năm sau
Khi tìm về chốn cũ
Tôi gặp một bà già tóc bạc
Bà chẳng biết tôi
Tôi tặng bà sợi tóc’’
Nếu như người phụ nữ ấy quên sợi tóc của em(những năm mưôi năm vèo trôi kia mà) thì chẳng có gì để nói,bởi nửa trăm năm là khoảng thời gian quá dài đủ khẳng định đôi lứa ngày sấy đã ngót nghét lứa tuổi ‘’cổ lai hi’’.Khuôn mặt điển trai của chàng cũng đã muôn trùng sóng vỗ.Năm mươi năm vinh nhục thăng trầm cái đẹp hình thể tan biến mấy ai còn nhận ra nhau.Thế nhưng tại sao:
‘’Bà khóc’’
Bà khóc. Điều đó chứng tỏ kỷ vật năm xưa còn hằng đọng trong nỗi nhớ.ký ức dẫu rêu phong chứ không vùi lấp.Chàng đã nghĩ oan về nàng.Tiếng khóc của bà ẩn chứa biết bao hoài niệm,một khoảnh khắc đã trở thành vĩnh cữu.Có thể hình , tiếng vật chất của chàng trai ngày cũ bà không còn nhớ nữa nhưng sợi tóc tình ái ấy chắc bà không bao giờ quên.Nước mắt của những bà lão tóc sương không dễ gì rơi trong những trường hợp như thế này cho nên tiếng khóc bật ra như là hệ quả tất yếu của một nỗi niềm khắc khoải .
Một lý do nữa để tiếng của bà lão vang lên là khi bà nhìn thấy’’sợi tóc vẫn còn đen’’,sợi tóc thanh xuân hay chính là sự vụt mất đã bền vững trước sự công phá của thời gian,còn sự gắn kết hữu hình phải chấp chịu quy luật tàn phai năm tháng’’có gì lạ quá đi thôi-khi gần thì mất xa xôi lại còn’’(Nguyễn Duy).Không biết sao khi đọc bài thơ này tôi cứ đoán bừa người vừa được tặng ‘’sợi tóc của em’’ trong bài thơ phải là thi sĩ mới đúng bởi nòi thi sĩ vừa lắm huê tình vừa rất chung tình.Họ có thể thay tình nhoay nhoáy với nhiều người nhưng vẫn khát tưởng ,đau đáu nhớ mong một người trong mối tình mù khơi vô vọng.Có phải thế chăng?
Kết thúc bài thơ ít nhiều có yếu tố kịch, một lớp kịch rất ấn tượng chắp cánh cho thơ ca.Bài thơ không thuyết lý dài dòng mà thông qua hình tượng ngôn từ bộc tỏ hình tượng tâm tư khẳng định cái đẹp vĩnh hằng của tình yêu chân chính.Câu thơ cuối cùng chồng khít lên doạn thơ là sự ngưng kết của tứ thơ,đọng lại và tan biến nhưng là sự tan biến xuyên thấm ,níu giữ sự thăng hoa trong tình yêu vủa mỗi đời người.
XIN ĐỪNG ĐI VỚI MỘT NGƯỜI KHÁC EM
CON ĐƯỜNG
Nếu anh đi với người yêu
Chỉ xin anh nhớ một điều nhỏ thôi
Con đường ta đã dạo chơi
Xin đừng đi với một người khác em
Hàng cây nay đã lớn lên
Vươn cành lá để êm đềm chạm nhau
Hai ta ai biết vì đâu
Hai con đường rẽ xa nhau xa hoài
Nếu cùng người mới dạo chơi
Xin anh tránh nẻo đường vui ban đầu
PHAN THỊ THANH NHÀN
Đã chia xa rồi ,yêu ai đi với ai là quyền của anh,em có quyền gì đâu mà can thiệp vào chuyện riêng tư của ngươiø khác.Chỉ xin anh nhớ cho một điều’’một điều nhỏ thôi’’.Nhỏ mà lhông nhỏ một chút nào:’’Con đường ta đã dạo chơi-Xin đừng đi với một người khác em’’
Đâu phải là sự ghen tuông đầy hệ luỵ của thói đàn bà? Sao người cũ lại nghiệt đến thế.Van xin mà còn hơn là cấm đoán.Con đường ta đã dạo chơi ấy là cõi riêng của cuộc tình đã mất là thánh địa tình yêu mà em là một tín đồ ngoan đạo.Anh không có quyền ‘’đi với một người khác em’’ để phá vỡ sự thiêng liêng em hằng cát giữ. Con đường ,hàng cây-chứng nhân của cuộc tình hai ta ‘’nay đã lớn lên’’ đã’’ vươn cành lá để êm đềm chạm nhau’’.Thế nhưng hai con người ‘’chân bên chân ,hồn bên hồn ‘’ấy lại ‘’rẽ xa nhau xa hoài’’.Thật buồn mà không biết vì đâu ! Từ con đường trong ký ức tác giả nâng lên thành con đường hình tượng của hai người bắt đầu từ ngã rẽ chia xa.
Lan man trong chiều sâu kỷ niệm song cô gái không quên quay về hiện thực với lời nhắn nhủ’’Nếu cùng người mời dạo chơi-Xin anh tránh nẻo đường vui ban đầu’’.Vẫn là nẻo đường vui của mối tình đầu vụng dại dù nẻo đường vui ấy rồi cũng dẫn đến sự ly tan.Với em nẻo đường xưa ấy vô cùng quý giá.Xin anh đừng cùng với ai kia dẫm lên trái tim em.
Có thể những lời tán trên đây là một hướng tiếp cận bài thơ “”Con đường’’ lâu nay của bạn đọc.Người viết bài này lại nghĩ đến một hướng tiếp cận khác.Cô gái nhỏ nhẻ ‘’xin’’ người tình cũ đến những ba lần.Lần đầu ‘’xin anh nhớ’’,lần thứ hai’’xin đừng đi’’ và lần thứ ba ‘’xin anh tránh’’.Quả có hơi lạ,thường những cuộc tình đã tan vỡ dù cho vì bất cứ nguyên nhân nào đi nữa người ta cũng tránh chạm mặt nhau hoặc gặp nhau là để mát mẻ, trách móc, chua chát với nhau chứ mấy ai lại hạ mình ‘’xin’’ nhiều lần như vậy.Rõ ràng không phải xin cho mình ,phẩm cách của người phụ nữ không cho phép cô gái làm thế.Lời xin lại có vẻ quyết liệt chứ không chịu nân nhượng một chút nào? Chỉ có một cách lý giải duy nhất là cô gái không xin cho mình mà cho tha nhân –một cô gái nào đó trong giả thiết là người mới của anh.Anh đã cùng em dạo chơi trên nẻo đường vui dẫn đển sự ‘’xa nhau xa hoài’’ lại còn muốn tái diễn bi kịch với một người con gái khác nữa sao? Con đường ấy chỉ vui ban đầu và khổ về sau và người nhận chịu nhiều nhất vẫn là người phụ nữ.Vì thế van xin anh đừng đi,van xin anh tránh nó dể khỏi làm khổ người ta .
Bài thơ thấm một sự cảm thông’’chút phâïn đàn bà’’ giữa hai người phụ nữ hoàn toàn xa lạ vì thế mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc.
Cái hồng nhan tìm lạc trong bi
Tự tình II
Đêm khuya văng vẳng trống canh dồn
Trơ cái hồng nhan với nước non
Chén rượu hương đưa say lại tỉnh
Vầng trăng bóng xế khuyết chưa tròn!
Xiên ngang mặt đất rêu từng đám
Đâm toạc chân mây đá mấy hòn
Ngán nỗi xuân đi xuân lại lại
Mảnh tình san sẻ tí con con
Hồ Xuân Hương
Câu phá chưa có gì ghê gớm cả bởi trách nhiệm của nó là làm nền cho tứ thơ, một loại nền bị cơn lốc thời gian thúc giục ’’văng vẳng trống canh dồn’’ câu thừa kia mới bắt đầu khuấy động kiếp nạn dập vùi vốn là dĩ mệnh của phận đàn bà lẽ mọn.
‘’Trơ cái hồng nhan với nước non’’
Ném từ trơ vào đầu câu là đã bức bối xót xa lắm rồi.Không ,thời gian ấy một người phụ nữ lẻ loi cô độc nghe tiếng trống sang canh dồn đuổi,ức hiếp nụ xuân tình rạo rực đã phản ánh nỗi khát khao hạnh phúc vốn là một đặc quyền được hưởng của con người.Nhưng còn kinh khủng hơn khi tác giả kéo theo cụm từ ‘’cái hồng nhan’’ làm bổ ngữ cho động từ trơ tạo thành một vế câu ‘’trơ cái hồng nhan’’.Không còn là mảnh, tấm mà chỉ còn cái hồng nhan trơ tráo ,chai lì mọi sự bởi chỉ cần cất lên hai tiếng hồng nhan đã thấy nỗi bạc mệnh ,đa truân hiển lộ ngay trong hàm nghĩa ngôn từ, huống hồ nữ sĩ lại dùng từ’’ cái’’ áp giải người đàn bà đi suốt tháng năm tuổi trẻ trong cảnh lạnh lùng của phận đời làm mướn không công.Chính vì thế người phụ nữ trong bài thơ mới ‘’dục phá thành sầu’’ bằng việc mượn chút hương nồng làm pháo thủ’:
‘’Chén rượu hương đưa say lại tỉnh’’
Cổ nhân đã trải cảnh nâng chén tiêu sầu mà đời nào đặng bởi say rồi cũng đến lúc tỉnh’’khi tỉnh rượu lúc tàn canh’’ chính là lúc trái tim tỉnh thức hơn lúc nào hết.Nỗi sầu ngỡ như tiêu tán lúc này lại hiện về .Bệnh sầu sau mỗi lần tái phát sức công phá càng tăng lên gấp bội nhất là khi ‘’Vầng trăng bóng xế khuyết chưa tròn’’.Tròn làm sao được khi cái ách nam quyền phong kiến đồ sộ ngàn đời cứ đày đoạ những mảnh hồng quần liễu yếu đào thơ.Càng thương Bà chúa thơ Nôm biết bao khi bà dùng từ ‘’chưa’’. Chưa chứ đâu phải là không,trong tận cùng tâm thức của bà vẫn cứ le lói một niềm tin vào cái sự ‘’tròn’’ không tưởng ấy.Tuy nhiên chỉ cần một chút lạc quan kín đáo loé lên đã làm nhà thơ phấn chấn:
‘’Xiên ngang mặt đất rêu từng đám
Đâm toạc chân mây đá mấy hòn’’
‘’Xiên ngang,đâm toạc’’những động từ cực mạnh phản ánh sự vùng cựa quẫy đạp của một con người ngồn ngộn sức sống,tràn trề sinh lực thế mà phải cam chịu ‘’trơ cái hồng nhan’’ trước một hiện thực khách quan tàn nhẫn không làm sao cải biến.Nỗi khát khao mãnh liệt không có đường đào thoát tác giả đành trốn lánh vào các từ ‘’xiên,toạc.đám.hòn’’.Phải chăng đó cũng là một thứ rượu chữ để làm khuây nỗi khát? Mà cũng nhờ thế đời mới hưởng được chút dư hương của chủ nhân Cỗ Nguyệt Đường.
‘’Ngán nỗi xuân đi xuân lại lại
Mảnh tình san sẻ tí con con’’
Người ta thường nói’’xuân bất tái lai’’ nữ sĩ họ Hồ lại nói ngược ‘’xuân đi xuân lại lại’’.Từ xuân đã được bà dùng một cách biến hoá ,xuân mà lạï ‘’ngán nỗi’’,xuân mà’’ lại lại’’ thì chắc hẳn từ xuân phải được cảm theo một hàm nghĩa khác có khi tương phản hoàn toàn với nghĩa vốn có của từ.Ta nghe đâu đây tiếng thở dài chua chát ‘’mảnh tình’’ chứ nào phải khối tình đồ sộ gì cho cam mà cũng bị san sẻ còn một ‘’tí con con’’.Tí con con thì làm sao bù đắp nỗi sự quẫy đạp bạo liệt của một trái tim khao khát sống,khao khát yêu đến độ muốn ‘’xiên ngang ’’muốn ‘’ đâm toạc’’ mọi ràng buộc khắt khe của thói đời.
Tiềng gà, tiếng trống canh văng vẳng,tiếng mõ cốc, tiếng chuông om vang lên trong ba bài thơ Tự Tình của Hồ Xuân Hương khuấy động từ cổ nhân đến lai giả .Người phụ nữ tuy bị bao vây tứ phía bởi những tập tục cổ hủ, khắt khe truyền đời của xã hội nam quyền phong kiến, trong nỗi chua xót lẽ mọn trào dâng vẫn hóm hỉnh ,trào lộng.Và điều đó cũng là cách thế sống của những ‘’cái hồng nhan ‘’ trong bi kịch đời mình.
Ngẫu hứng Valentin
Ngẫu hứng Valentin
Ánh Tuyết
Valentin với ngưòi ta
Mình đâu còn thuở nhận hoa của người
Bồi hồi ,mình với mình thôi
Bước cao , bước thấp đường đời chênh vênh
Năm qua nhanh , tháng qua nhanh
Mới thôi đã lại mấp mênh cái già
Người như ảo ảnh phía xa
Mải mê, ta vớt trăng ngà đáy sông
Dốc bồ thương kẻ ăn đong
Xót cơn đại hạn, khát trông mưa rào
Hình như… xuân cũng cồn cào
Ng&agr
